W Polsce zadłużenie konsumenckie osiąga zatrważające rozmiary, ukazując poważny i narastający problem. Raport dotyczący ugód konsumenckich rzuca światło na skomplikowany obraz finansów Polaków, wskazując na wyzwania w wychodzeniu z długów i kierunki, w których podąża obecny system wsparcia.
Kluczowe dane i trendy zadłużenia:
• Na koniec 2024 roku łączne długi Polaków osiągną blisko 85 miliardów złotych.
• Średnio na jedną osobę zadłużoną przypada ponad 33 000 złotych.
• Mimo że liczba dłużników maleje, to łączne zadłużenie i średnia kwota długu dynamicznie rosną.
Problematyka zadłużenia i trudności w wyjściu z niego:
• Polaryzacja problemu – Zadłużenie pogłębia się wśród osób już najbardziej obciążonych. Podczas gdy ci w lepszej sytuacji finansowej radzą sobie z regulacją zobowiązań, osoby w najtrudniejszym położeniu wpadają w jeszcze głębszą spiralę długu.
• Niska skuteczność standardowych ugód – Raport wskazuje, że dostępne teoretycznie opcje ugód, zarówno polubownych, jak i sądowych, często okazują się nieskuteczne z perspektywy dłużnika.
◦ Formalne postępowania polubowne (ADR), mające na celu porozumienie poza sądem, zakończyły się ugodą zaledwie w 16% przypadków w latach 2020-2022.
◦ Interwencje Rzecznika Finansowego przyniosły zmianę stanowiska instytucji finansowych na korzyść klienta tylko w 27% spraw.
◦ Skuteczność tych mechanizmów w dużej mierze zależy od dobrej woli silniejszej strony, czyli wierzyciela.
• Bariery w układzie konsumenckim – Układ konsumencki, wprowadzony w 2020 roku jako narzędzie do restrukturyzacji i ochrony majątku (np. mieszkania), jest wykorzystywany bardzo rzadko. Główne przeszkody to:
◦ Bariery proceduralne i wysokie koszty.
◦ Trudność w uzyskaniu zgody większości wierzycieli. Przykład pana Nowaka, stolarza, pokazuje, że sprzeciw nawet jednego dużego wierzyciela (np. banku z hipoteką) może uniemożliwić realizację całego planu układowego, zmuszając dłużnika do ogłoszenia upadłości.
Dominacja upadłości konsumenckiej – Nieskuteczność ugód doprowadziła do gwałtownego, wręcz lawinowego wzrostu popularności upadłości konsumenckiej.
◦ W 2024 roku odnotowano ponad 21 200 ogłoszeń upadłości.
◦ Upadłość stała się główną, a dla wielu wręcz jedyną realną drogą wyjścia z długów.
◦ Kluczową zmianą była liberalizacja przepisów w 2020 roku, która drastycznie obniżyła próg wejścia. Wcześniej wymagano udowodnienia braku winy za niewypłacalność, podczas gdy obecnie sąd bada te przyczyny dopiero na późniejszym etapie postępowania.
◦ Paradoksalnie, upadłość, która miała być ostatecznością, stała się dla wielu pierwszym realnym rozwiązaniem, co podważa sens wcześniejszych prób negocjacji.
Brak systemowego wsparcia przedsądowego – Podstawową luką w polskim systemie jest brak powszechnego, bezpłatnego i zinstytucjonalizowanego wsparcia dla dłużników na etapie poprzedzającym postępowanie sądowe.
◦ W przeciwieństwie do Niemiec, gdzie funkcjonuje rozbudowana sieć poradni dla zadłużonych (Schuldner Beratung), finansowanych publicznie i oferujących kompleksową pomoc (analiza budżetu, porady prawne, wsparcie w negocjacjach), w Polsce dłużnik często jest pozostawiony sam sobie lub musi ponosić koszty pomocy prawnej, na którą zazwyczaj go nie stać. W Niemczech, próba zawarcia ugody przy wsparciu takiej poradni jest często warunkiem złożenia wniosku o upadłość.
System kieruje w stronę likwidacji, nie rehabilitacji – Raport podsumowuje, że polski system charakteryzuje się skrajnościami: z jednej strony łatwo dostępna, lecz radykalna upadłość konsumencka, z drugiej ugody o niskiej skuteczności. Rodzi to pytanie, czy system, który tak mocno kieruje ludzi w stronę upadłości (czyli de facto likwidacji majątku i długów), nie zniechęca do restrukturyzacji, koncentrując się bardziej na "wyczyszczeniu ksiąg" niż na dawaniu realnej drugiej szansy i pomocy w odzyskaniu stabilności finansowej.